Grafika warsztatowa to sztuka tworzenia oryginalnych obrazów przez ich odbijanie, zwykle na papierze, z przygotowanej powierzchni zwanej matrycą. Artysta opracowuje obraz w klocku, płycie, kamieniu lub sicie, nanosi nań farbę i odciska na papierze. Ponieważ matrycę można nanosić farbą i odbijać raz za razem, z jednego projektu powstaje wiele odbitek, każda będąca samodzielnym oryginalnym dziełem, a nie kopią. Najstarszym i najbardziej przystępnym zakątkiem tego szerokiego i różnorodnego pola jest rodzina druku wypukłego, do której należą drzeworyt, linoryt i typografia.
Co czyni odbitkę odbitką
W sercu każdej odbitki jest matryca: powierzchnia nosząca obraz. Może to być wycięty klocek z linoleum lub drewna, metalowa płyta wytrawiona kwasem, płaski wapień albo drobne sito. Artysta przygotowuje matrycę tak, by farbę trzymały lub przepuszczały tylko części przeznaczone do druku, a potem przenosi obraz na papier ręcznie lub prasą. Każdą odbitkę zdjętą z matrycy nazywa się odbitką. To właśnie odróżnia grafikę od rysunku czy malarstwa: obraz powstaje pośrednio, przez matrycę, i można go powtarzać.
Nakłady, odbitki i grafika oryginalna
Gdy artysta odbija zestaw identycznych odbitek, taki zestaw nazywa się nakładem (edycją). Od końca dziewiętnastego wieku odbitki zwykle sygnuje się i numeruje ołówkiem, więc zapis jak 12/50 oznacza dwunastą odbitkę z nakładu pięćdziesięciu. Kilka dodatkowych odbitek, oznaczonych jako odbitka autorska (A/P), często odkłada się na bok, a po ukończeniu nakładu matrycę zwykle kasuje się, aby nie dało się odbijać dalej. Każda z tych odbitek to grafika oryginalna, pomyślana i wykonana jako grafika, a nie fotograficzna reprodukcja obrazu. Wyjątkiem jest monotypia lub monoprint: odbijany z matrycy, ale unikatowy, lub niemal, a nie część identycznego nakładu.
Cztery rodziny grafiki
Większość technik graficznych należy do czterech rodzin, zgrupowanych według tego, jak matryca trzyma farbę:
- Druk wypukły - farba leży na wypukłej powierzchni, a wycięte miejsca pozostają białe. Do tej rodziny należą drzeworyt, linoryt, drzeworyt sztorcowy i typografia. Zobacz nasz przewodnik po druku wypukłym.
- Druk wklęsły - farba tkwi w liniach wyciętych lub wytrawionych pod powierzchnią; płytę wyciera się, a silna prasa wtłacza papier w rowki. Obejmuje miedzioryt, akwafortę, suchą igłę, akwatintę i mezzotintę.
- Druk płaski - powierzchnia jest całkiem gładka, a o tym, gdzie farba się trzyma, decyduje chemia, jak w litografii.
- Druk sitowy (szablonowy) - farbę przeciska się przez otwarte miejsca szablonu lub sita, jak w sitodruku (serigrafii) i pochoirze.
Krótka historia
Grafika ma ponad tysiąc lat. Narodziła się w Chinach, gdzie druk z klocków drewnianych służył do druku na papierze wiele wieków temu; Sutra Diamentowa z 868 roku to najstarsza datowana kompletna drukowana książka. Drzeworytowe obrazy na papierze pojawiły się w Europie około 1400 roku, a w Niemczech w latach 30. XV wieku pojawił się miedzioryt, wywodzący się ze sposobu, w jaki złotnicy zdobili metal. Akwaforta przyszła na początku XVI wieku: pomysł przypisuje się Danielowi Hopferowi, a Albrecht Dürer wykonał datowaną akwafortę w 1515 roku.
Litografia została wynaleziona przez Aloisa Senefeldera w 1796 roku, otwierając sposób druku z płaskiej powierzchni. W dwudziestym wieku sitodruk stał się sztuką samą w sobie, słynnie w rękach Andy'ego Warhola i Roya Lichtensteina, a dziś metody cyfrowe jak giclée (termin ukuty w 1991) stoją obok technik tradycyjnych. Więcej o grafikach, którzy ukształtowali te metody, przeczytasz w naszym artykule.
Od czego zacząć: druk wypukły
Jeśli chcesz sam spróbować grafiki, druk wypukły to zdecydowanie najprzyjaźniejsze wejście: na start wymaga mało sprzętu i żadnej prasy. Najłagodniejszym początkiem jest linoryt, a nasz przewodnik krok po kroku dla początkujących i prosta pieczątka z klocka pozwolą ci odbijać już po jednym popołudniu. Wystarczy ci płyta linoleum, kilka narzędzi do cięcia, wałek i farba, oraz baren lub prasa. Stamtąd możesz poznać drzeworyt i typografię, przejrzeć nasze materiały graficzne i mieć pod ręką słowniczek na każde nowe pojęcie.