Linoryt

Linoryt (nazywany też linodrukiem) to technika druku wypukłego, w której obraz wycina się w płycie linoleum, a następnie nanosi farbę i odbija na papierze lub tkaninie. Należy do tej samej rodziny co drzeworyt: artysta wycina wszystko, co ma pozostać białe, tak że farbę przyjmuje i odbija tylko wypukła, niewycięta powierzchnia. Efektem jest wyrazisty, graficzny obraz o czystych kształtach i mocnym kontraście, a to jeden z najbardziej przystępnych sposobów tworzenia oryginalnych ręcznie odbijanych grafik w domu lub w pracowni.

Jak powstaje linoryt

Linoryt powstaje w kilku prostych krokach. Ponieważ odbija powierzchnia wypukła, obraz przenosi się lustrzanie odwrócony, więc każdy napis trzeba wyciąć od tyłu.

1. Narysuj lub przerysuj projekt na linoleum, pamiętając, że gotowa odbitka wyjdzie odwrócona.
2. Wytnij obszary, które mają pozostać białe, za pomocą narzędzi do linorytu takich jak nóż, dłuto w kształcie V lub dłuto w kształcie U.
3. Nanieś cienką, równą warstwę farby drukarskiej na płytę gumowym wałkiem.
4. Przenieś obraz na papier, ręcznie za pomocą barena (gładkiego narzędzia do wygładzania) lub przepuszczając płytę przez prasę do linorytu.
5. Odciągnij arkusz, by odsłonić odbitkę, a potem powtarzaj, aby wykonać nakład identycznych odbitek.

Na efekt wpływają też drobne decyzje: wybrana farba decyduje o odcieniu i czasie schnięcia, a papier, na którym drukujesz, zmienia to, jak ostra i równa będzie odbitka.

Linoryt a druk wypukły

Linoryt jest formą druku wypukłego, najstarszej gałęzi grafiki, w której farba leży na górnej powierzchni płyty, a nie w rowkach pod nią. Najbliższym krewnym jest drzeworyt, ale linoleum zachowuje się zupełnie inaczej niż drewno. Nie ma słojów i nie pęka, więc linia może swobodnie zakręcać w każdym kierunku, co ułatwia płynne, organiczne wzory. Linoleum jest też miększe i szybsze w cięciu, zwłaszcza lekko podgrzane. W zamian szybciej się zużywa pod naciskiem i, ponieważ nie jest sztywne, trudniej nadaje się do bardzo dużych odbitek. Wielu grafików swobodnie przechodzi między linorytem, drzeworytem a drukiem na tkaninie, bo podstawowa idea pozostaje ta sama.

Krótka historia

Najpierw był materiał. Linoleum opatentował brytyjski wynalazca Frederick Walton w 1860 roku, z kolejnymi patentami w 1863 roku, jako wytrzymałą wykładzinę podłogową z utlenionego oleju lnianego. Artyści szybko zauważyli, że tnie się je znacznie łatwiej niż drewno. Czeski artysta Vojtěch Preissig pokazał „sztukę na linoleum“ w Nowym Jorku już w 1911 roku, a niemieccy ekspresjoniści początku XX wieku, wśród nich Ernst Ludwig Kirchner, Erich Heckel i Karl Schmidt-Rottluff, polubili wyrazisty druk wypukły, któremu odpowiadała graficzna siła linorytu.

W Wielkiej Brytanii technika stała się osobnym ruchem w Grosvenor School of Modern Art w Londynie, założonej w 1925 roku, gdzie nauczyciel Claude Flight propagował linoryt w okresie międzywojennym. Jego uczniowie, w tym Sybil Andrews, Cyril Power, Ethel Spowers i Lill Tschudi, tworzyli dynamiczne, rytmiczne odbitki oddające energię nowoczesnej ery maszyn. Więcej o tych pionierach linorytu i o tym, jak ukształtowali to medium, przeczytasz w naszym artykule.

Dwaj giganci sztuki nowoczesnej nadali linorytowi trwały prestiż. Henri Matisse używał go do wyrazistych czarno-białych ilustracji w latach czterdziestych, a Pablo Picasso, który w Vallauris współpracował z drukarzem Hidalgo Arnérą mniej więcej w latach 1958–1963, odmienił to medium barwnymi linorytami redukcyjnymi. W linoleum pracował też holenderski artysta M. C. Escher.

Kolor i metoda redukcyjna

Linoryt nie musi być czarny na białym. Kolor można dodać na dwa główne sposoby. Tradycyjne podejście używa osobnej płyty dla każdego koloru, odbijanych jedna na drugiej w starannym pasowaniu. Drugi, rozsławiony przez Picassa, to metoda redukcyjna (czasem zwana „płytą straconą“): odbija się najjaśniejszy kolor z jednej płyty, potem wycina trochę więcej i odbija na wierzch kolejny kolor, powtarzając aż z płyty prawie nic nie zostanie. To proces na jedno podejście, bo co raz wycięte, nie wróci, za to utrzymuje wszystkie kolory w idealnym pasowaniu. Nasz przewodnik po linorycie barwnym krok po kroku omawia obie techniki.

Materiały i narzędzia

Część uroku linorytu to, jak mało sprzętu trzeba na start. Typowe wyposażenie obejmuje:

• Płyty linoleum (tradycyjne szare linoleum „battleship“ lub miększe, łatwe w cięciu bloki dla początkujących).
• Narzędzia do cięcia, zestaw dłut w kształcie V i U oraz nóż, najlepiej ostre i przechowywane na stojaku na dłuta.
• Wałek (brayer), aby nałożyć cienką, równą warstwę farby.
• Farbę do druku wypukłego, wodną lub olejną, zależnie od pożądanego efektu.
• Baren do wygładzania ręką albo prasę do linorytu dla równego, stałego nacisku.
• Matę do cięcia i dobry papier do odbitek, aby chronić blat i przenieść obraz.

Jak zacząć z linorytem

Linoryt to jedna z najprzyjaźniejszych dróg do grafiki: narzędzia są tanie, proces wybacza błędy, a jedna wycięta płyta daje dziesiątki odbitek. Jeśli bierzesz dłuto do ręki po raz pierwszy, nasz pełny przewodnik krok po kroku dla początkujących obejmuje wszystko, od pierwszego cięcia po pierwszą odbitkę. Gdy będziesz wybierać sprzęt, zobacz, jak wybrać prasę do linorytu, przejrzyj nasze materiały graficzne i miej pod ręką ten słowniczek pojęć druku wypukłego. Po inspirację zajrzyj do artykułu o tym, gdzie szukać inspiracji na linoryty.