Drzeworyt to najstarsza forma grafiki: obraz wycina się w powierzchni drewnianego klocka, który następnie nanosi się farbą i odbija na papierze. To technika druku wypukłego, co oznacza, że farbę niosą wypukłe, niewycięte powierzchnie, a wycięte części pozostają białe. Drzeworyt jest bezpośrednim przodkiem współczesnego linorytu, a oba dzielą niemal te same narzędzia i kroki. Efektem jest wyrazista, graficzna odbitka o śmiałych kształtach i ekspresyjnych śladach, które podążają za charakterem drewna. Zobacz, jak podchodzimy do tego w Ritualis Press, w naszym przewodniku po druku z drzeworytu.
Jak powstaje drzeworyt
Drzeworyt powstaje w kilku wyraźnych krokach. Ponieważ odbija powierzchnia wypukła, obraz wychodzi lustrzanie odwrócony, więc każdy napis trzeba wyciąć od tyłu.
- Narysuj lub przenieś projekt na gładki drewniany klocek, pamiętając, że gotowa odbitka wyjdzie odwrócona.
- Wytnij wszystko, co ma pozostać białe, nożem i dłutami, podążając za kierunkiem słojów drewna.
- Nanieś cienką, równą warstwę farby do druku wypukłego na wypukłą powierzchnię wałkiem.
- Połóż papier na klocku i przenieś obraz, ręcznie za pomocą barena lub łyżki, albo za pomocą prasy drukarskiej.
- Unieś papier, by odsłonić odbitkę, a potem powtarzaj, aby wykonać identyczny nakład.
Charakter gotowej odbitki zależy też od drobnych decyzji, od wybranej farby po papier, na którym drukujesz.
Drzeworyt, drzeworyt sztorcowy i linoryt
Wszystkie trzy należą do rodziny druku wypukłego, różnią się jednak klockiem. Drzeworyt tnie się w drewnie łangowym, wzdłuż słojów, zwykle nożem i dłutami. Drzeworyt sztorcowy używa natomiast twardego drewna sztorcowego, obrabianego cienkim metalowym narzędziem zwanym rylcem, co pozwala na znacznie cieńsze linie. Linoryt jest najmłodszym krewnym: linoleum nie ma żadnych słojów, więc tnie się gładko w każdym kierunku i często to od niego zaczynają początkujący. Jeśli rozważasz opcje, nasz słowniczek pojęć graficznych wyjaśnia kluczowe terminy.
Długa historia
Drzeworyt jest o wieki starszy niż druk ruchomą czcionką. Narodził się w Chinach, gdzie druk z klocków drewnianych stosowano najpierw na tkaninach, a potem na papierze; Sutra Diamentowa z 868 roku to najstarsza datowana kompletna drukowana książka, wykonana z wyciętych klocków drewnianych. Technika dotarła do Europy około 1400 roku, najpierw dla obrazków dewocyjnych i kart do gry, a potem dla ilustracji książkowej, gdy papier stał się powszechny.
Pod koniec piętnastego wieku niemiecki artysta Albrecht Dürer wyniósł drzeworyt na niezwykłe wyżyny dziełami olśniewającej szczegółowości. Około 1508–1509 Lucas Cranach starszy i Hans Burgkmair rozwinęli drzeworyt światłocieniowy, który dodawał cieniowanie za pomocą osobnego klocka tonalnego. Przez większość tego okresu artysta jedynie rysował projekt, a cięcie wykonywał wyspecjalizowany rytownik.
W Japonii druk z klocków drewnianych rozkwitł od siedemnastego wieku jako ukiyo-e, „obrazy przepływającego świata”. Pełnobarwne odbitki nishiki-e rozpowszechniły się od lat 60. XVIII wieku, a mistrzowie tacy jak Katsushika Hokusai i Utagawa Hiroshige stworzyli jedne z najsłynniejszych obrazów w całej sztuce. Gdy japońskie odbitki trafiły licznie do Europy w latach 60. XIX wieku, wywołały falę japonizmu; Paul Gauguin był jednym z nielicznych zachodnich artystów, którzy odpowiedzieli własnymi drzeworytami.
Dwudziesty wiek przyniósł potężne odrodzenie. Edvard Munch oraz niemieccy ekspresjoniści z grupy Die Brücke, w tym Ernst Ludwig Kirchner, przyjęli surową, bezpośrednią energię cięcia w drewnie, często wykonując cały proces samodzielnie. Więcej o tych grafikach i ich historii przeczytasz w naszym artykule.
Japoński drzeworyt (moku hanga)
Japońska moku hanga to osobliwa, wodna forma drzeworytu. Zamiast tłustej farby i prasy drukarz nanosi pędzlem farbę wodną i pastę ryżową na klocek i przenosi je ręcznie barenem, gładkim krążkiem tradycyjnie krytym bambusową powłoką. Wycięte znaki pasowania zwane kento utrzymują każdy kolor na miejscu. Ceni się ją za miękkie, świetliste laserunki koloru, a klasycznym narzędziem jest drewniany baren.
Drzeworyty barwne
Kolor buduje się zwykle osobnym klockiem dla każdego koloru, odbijanymi jeden na drugim w starannym pasowaniu, dokładnie jak w japońskim nishiki-e. Niektórzy artyści, jak Kirchner, zamiast tego tną i docinają jeden klocek, barwiąc ręcznie różne obszary. To samo myślenie o kolorze przechodzi wprost na linoleum, jak pokazuje nasz przewodnik po barwnym druku wypukłym.
Materiały i narzędzia
Drzeworyt wymaga na start tylko skromnego wyposażenia. Typowy zestaw obejmuje:
- Gładki klocek drewniany, taki jak sklejka, sosna, lipa lub czereśnia, wyszlifowany i gotowy do cięcia.
- Narzędzia do cięcia: nóż oraz zestaw dłut w kształcie V i U, utrzymywanych ostro dla czystych linii.
- Wałek (brayer), aby nałożyć cienką, równą warstwę farby.
- Farbę do druku wypukłego, wodną lub olejną, zależnie od pożądanego efektu.
- Baren do druku ręcznego albo prasę do druku wypukłego dla pewnego, równego nacisku.
- Matę do cięcia i dobry papier do odbitek, aby chronić blat i przenieść obraz.
Jak zacząć z drzeworytem
Drzeworyt nagradza cierpliwość, ale podstaw łatwo się nauczyć, a narzędzia służą latami. Jeśli jesteś zupełnie nowy w druku wypukłym, nasz przewodnik krok po kroku dla początkujących to łagodny początek, a wykonanie prostej pieczątki z klocka to szybki pierwszy projekt. Gdy zechcesz zainwestować w sprzęt, przejrzyj nasze prasy drukarskie i materiały graficzne oraz miej pod ręką słowniczek na wypadek nieznanych pojęć.