Litografia to ważna metoda grafiki i ta, która działa w najbardziej zaskakujący sposób. W odróżnieniu od drzeworytu czy akwaforty w powierzchnię nie wycina się ani nie ryje niczego. Powierzchnia druku pozostaje całkiem płaska, dlatego litografię nazywa się techniką planograficzną (druk płaski). Opiera się za to na jednym prostym fakcie chemicznym: tłuszcz i woda się nie mieszają. Obraz narysowany tłustym środkiem trzyma farbę, a wilgotne puste obszary wokół niego ją odpychają.
Litografia, druk wypukły i wklęsły
Trzy rodziny łatwo rozróżnić po tym, gdzie leży farba. W druku wypukłym, jak drzeworyt czy linoryt, farba leży na wypukłej powierzchni. We wklęsłodruku tkwi w liniach wyciętych pod powierzchnią. Litografia jest wyjątkiem: powierzchnia nie jest ani wypukła, ani ryta, lecz idealnie płaska, a o tym, które części niosą farbę, a które pozostają puste, decyduje sama chemia. To właśnie sprawia, że tak dobrze oddaje swobodne, spontaniczne wrażenie rysunku.
Jak działa litografia
Cała technika opiera się na odpychaniu tłuszczu i wody. Artysta rysuje wprost na gładkim kamieniu lub płycie tłustą kredką albo płynnym tuszem zwanym tusz litograficzny, dokładnie jak na papierze. Obróbka chemiczna utrwala następnie ten tłusty obraz i sprawia, że puste obszary przyciągają wodę.
- Narysuj obraz na płaskim kamieniu wapiennym lub ziarnistej płycie metalowej tłustą kredką litograficzną albo tuszem.
- Opracuj powierzchnię mieszaniną gumy arabskiej i słabego kwasu, która utrwala tłusty rysunek i sprawia, że gołe obszary lubią wodę.
- Zwilż kamień gąbką wodą, która utrzymuje się tylko na pustych, opracowanych obszarach.
- Nanieś wałkiem farbę olejną na powierzchnię; przylega do tłustego rysunku, a wilgotne obszary ją odpychają.
- Połóż na wierzchu papier i przepuść przez prasę, by przenieść obraz, a potem przy każdej nowej odbitce ponownie zwilż i nanieś farbę.
Kamienie, płyty i offset
Tradycyjna litografia używa płyt z drobnego wapienia bawarskiego, cenionego za to, że tak równomiernie trzyma tłuszcz i wodę. Dziś artyści pracują też na ziarnistych płytach aluminiowych lub cynkowych, a obrazy fotograficzne i cyfrowe można przenieść na płyty światłoczułe. Najważniejszą nowoczesną formą jest litografia offsetowa, w której nafarbiony obraz przenosi się najpierw na gumowy obciąg, a potem na papier. Offset stał się dominującym sposobem druku książek, czasopism i opakowań, a litografia na kamieniu żyje dalej jako technika sztuki.
Krótka historia
Litografię wynalazł Alois Senefelder w Bawarii w 1796 roku, najpierw jako tani sposób druku nut i map. Kolor pojawił się w 1837 roku, gdy Godefroy Engelmann opatentował chromolitografię, drukującą osobny kamień dla każdego koloru. Technika stała się ulubioną artystów: Honoré Daumier publikował zjadliwe litograficzne karykatury w gazetach, Odilon Redon badał ją podczas odrodzenia w latach 70. XIX wieku, a w latach 90. barwne plakaty Julesa Chéreta i Henriego de Toulouse-Lautreca zamieniły ulice Paryża w galerię. W dwudziestym wieku Pablo Picasso i wielu innych tworzyło litografie w słynnych paryskich pracowniach Mourlot. Więcej o grafikach, którzy ukształtowali te metody, przeczytasz w naszym artykule.
Litografia a druk wypukły
Litografia to wspaniałe medium, ale wymaga ciężkich kamieni lub płyt, obróbki chemicznej i specjalnej prasy, więc zwykle uprawia się ją w pracowni graficznej. W Ritualis Press skupiamy się na jej bardziej praktycznym krewnym, druku wypukłym, który wymaga bardzo mało sprzętu i żadnej chemii. Jeśli chcesz zacząć drukować w domu, linoryt i drzeworyt to najłatwiejsze drogi. Nasz przewodnik krok po kroku dla początkujących wprawi cię w ruch, a słowniczek wyjaśni każde nowe pojęcie, które napotkasz.