Typografia (letterpress) to technika, która po raz pierwszy oddała słowo drukowane w ręce milionów. To forma druku wypukłego: litery i obrazy wystają wypukło na powierzchni druku, pokrywa się je farbą i mocno odciska na papierze. Przez około pięć stuleci typografią drukowano praktycznie wszystko, od Biblii i gazet po plakaty i bilety. Dziś odrodziła się jako cenione rzemiosło, lubiane za ostry detal i wyczuwalny, wtłoczony w papier odcisk. Należy do tej samej rodziny co drzeworyt i linoryt, które dzielą jej podstawową ideę: nanoszenie farby na wypukłą powierzchnię.
Jak działa typografia
Tam gdzie drzeworyt lub klocek linoleum tnie się ręcznie, tradycyjny obraz typograficzny składa się z gotowych metalowych lub drewnianych czcionek. Druk strony przebiega w kilku wyraźnych krokach:
- Skład: zecer wybiera pojedyncze litery z kaszty i układa je w słowa i wiersze, budując tekst ręcznie, a później na maszynie składającej.
- Zamknięcie składu: czcionki i ewentualne klisze układa się i mocno kliniuje w metalowej ramie zwanej ramą (chase), za pomocą materiału justunkowego i klinów. Zamknięty blok składu nazywa się formą.
- Nafarbienie: wałek pokrywa wypukłą powierzchnię cienką, równą warstwą farby, pozostawiając wgłębione miejsca czyste.
- Odbicie: papier dociska się do nafarbionej formy na prasie, przenosząc obraz. Z tej samej formy można odbić cały nakład identycznych arkuszy.
Wszystko, co drukuje, musi mieć dokładnie tę samą wysokość, tzw. wysokość pisma (type-high, 0,918 cala, około 23,3 mm), aby czcionki, klisze i płyty dotykały papieru równomiernie.
Typografia a rodzina druku wypukłego
Typografia, drzeworyt i linoryt działają na tej samej zasadzie: farba leży na wypukłej powierzchni, a wycięte lub niższe miejsca pozostają białe. Różnica tkwi w tym, jak powstaje obraz. W drzeworycie i linolu artysta wycina obraz w jednym klocku, podczas gdy typografia buduje go z wielu małych, wielokrotnych czcionek i z osobnych klisz obrazowych zamkniętych razem. Ponieważ wszystko ma wysokość pisma, na tej samej prasie można odbić nawet wycięty klocek linoleum lub drewna obok tekstu. Jeśli jakiś termin jest nieznany, nasz słowniczek pojęć graficznych wyjaśnia podstawy.
Historia, która zmieniła świat
Czcionka ruchoma narodziła się na Wschodzie. Około 1040 roku chiński rzemieślnik Bi Sheng stworzył czcionkę ruchomą z wypalonej gliny, a koreańscy drukarze później odlewali czcionki z metalu; koreańska książka Jikji, wydrukowana w 1377 roku, to najstarsza zachowana książka wykonana ruchomą czcionką metalową. W Europie Johannes Gutenberg złożył wszystkie elementy razem około lat 40. XV wieku, łącząc czcionkę metalową z farbą olejną i prasą śrubową wywodzącą się z prasy do wina. Jego słynna Biblia Gutenberga powstała około 1455 roku, a w ciągu pięćdziesięciu lat warsztaty drukarskie otwarto w każdym większym mieście Europy.
Przez kolejne stulecia drukowano na prasach ręcznych, na których dwie osoby obsługiwały najpierw prasę drewnianą, a potem żelazną. Dziewiętnasty wiek uprzemysłowił rzemiosło prasami napędzanymi, a od lat 90. XIX wieku maszyny gorącego metalu, takie jak Linotype i Monotype, składały tekst automatycznie, pozwalając produkować gazety i książki z ogromną szybkością.
Od przemysłu do sztuki
W połowie dwudziestego wieku szybszy i tańszy offset stopniowo zastąpił typografię w codziennym druku komercyjnym. Rzemiosło jednak nigdy nie zniknęło. Od lat 80. XX wieku nastało odrodzenie napędzane płytami fotopolimerowymi, które pozwalają zamienić projekt cyfrowy w płytę wypukłą za pomocą światła i wody, bez odlewania metalowych czcionek. Klasyczne prasy, jak Vandercook i Chandler & Price, znalazły nowe pokolenie właścicieli, a typografia stała się popularna przy zaproszeniach ślubnych, papeterii i edycjach artystycznych.
Odrodzenie zmieniło też wygląd. Tradycyjnie drukarze dążyli do lekkiego odbicia „pocałunkowego“, które ledwo znaczyło papier. Wielu dzisiejszych twórców robi odwrotnie i mocno wciska wzór w gruby, miękki papier bawełniany, uzyskując głęboki, wyczuwalny wtłoczony (debosowany) odcisk, który czuć pod palcem.
Materiały i narzędzia
Zestaw do typografii jest bardziej złożony niż wycięcie klocka linoleum, ale podstawą są:
- Metalowe lub drewniane czcionki, albo nowoczesna płyta fotopolimerowa wykonana z projektu cyfrowego.
- Prasa, od małego dociskowego tygla stołowego po prasę cylindryczną.
- Materiał justunkowy, kliny i rama (chase), aby bezpiecznie zamknąć całość.
- Gęsta, lepka farba do druku wypukłego oraz wałki, lub wałek ręczny, do równego nafarbienia powierzchni.
- Miękki, niepowlekany papier, na przykład bawełniany, który przyjmuje ostry odcisk.
Jak zacząć z typografią
Typografia wymaga więcej miejsca i sprzętu niż większość technik wypukłych, więc wiele osób zaczyna od poznania druku wypukłego. Wycięcie i odbicie prostej pieczątki z klocka albo nasz przewodnik krok po kroku dla początkujących uczą tych samych umiejętności farbowania i druku mniejszym kosztem. Stamtąd można przejść do pras drukarskich i solidniejszych materiałów. Przyjaźni krewni linoryt i drzeworyt to świetne miejsca, by nabrać pewności, a słowniczek zawsze czeka na słowa, które napotkasz po drodze.