Wklęsłodruk to jedna z wielkich rodzin grafiki. Nazwa pochodzi od włoskiego intagliare, wcinać, i dokładnie to się dzieje: obraz ryje się lub trawi w metalowej płycie, a drukująca farba tkwi w tych zagłębionych liniach, pod powierzchnią płyty. W tym jest dokładnym przeciwieństwem druku wypukłego, gdzie farba leży na wypukłej powierzchni. Wklęsłodruk daje niezwykle cienkie linie i bogate, aksamitne tony, a przez wieki był głównym sposobem tworzenia szczegółowych odbitek i ilustracji.
Wklęsłodruk a druk wypukły
Najłatwiej zrozumieć wklęsłodruk, porównując go z drukiem wypukłym. W odbitce wypukłej, jak drzeworyt czy linoryt, artysta wycina puste obszary i nanosi farbę na to, co zostaje wypukłe, więc farba leży na wierzchu. Wklęsłodruk robi odwrotnie: artysta ryje linie w płycie, nanosi farbę na całą płytę, a potem wyciera gładką powierzchnię tak, by farba została tylko w rowkach. Pod wielkim naciskiem prasy walcowej wilgotny papier wciska się w te rowki i wyciąga z nich farbę. Odbitkę wklęsłą często rozpoznasz po śladzie płyty, wytłoczonej krawędzi odciśniętej w papierze przez brzeg płyty, oraz po liniach farby wystających bardzo lekko nad arkusz.
Jak powstaje odbitka wklęsła
- Opracuj obraz w metalowej płycie, zwykle miedzianej lub cynkowej, rytując ją bezpośrednio albo trawiąc kwasem.
- Nanieś gęstą farbę na całą płytę, wciskając ją w głąb każdej wyrytej linii.
- Wytrzyj gładką powierzchnię sztywną gazą zwaną tarlatanem, kończąc ręką, by farba została tylko w zagłębieniach.
- Połóż na płycie arkusz zwilżonego papieru i przykryj go filcowymi kocami.
- Przepuść płytę i papier razem przez prasę walcową pod bardzo wysokim naciskiem, który wtłacza papier w linie pełne farby i przenosi obraz.
Techniki wklęsłodruku
Wklęsłodruk to w istocie grupa pokrewnych technik, które artyści często łączą na jednej płycie:
- Miedzioryt - linie ryje się wprost w metalu ostrym narzędziem zwanym rylcem, co daje czyste, precyzyjne ślady.
- Akwaforta - płytę pokrywa się werniksem odpornym na kwas, projekt rysuje się przez niego igłą, a kwas wytrawia odsłonięte linie w metalu.
- Sucha igła - linię rysuje się wprost w płycie ostrym grotem, który wyrzuca szorstki zadzior drukujący miękką, aksamitną krawędzią.
- Akwatinta - drobny pył kalafonii wtapia się w płytę i trawi kwasem, tworząc szerokie pola tonu, od bladej szarości po głęboką czerń.
- Mezzotinta - całą płytę najpierw ziarni się zębatym chwiejakiem, a potem miejscami wygładza, tak że obraz buduje się od ciemnego do jasnego.
Krótka historia
Wklęsłodruk wyrósł z warsztatów złotników i płatnerzy, którzy od dawna ryli zdobienia w metalu. Najstarsze zachowane odbitki wklęsłe to niemieckie karty do gry wykonane suchą igłą pod koniec lat 30. XV wieku. Wcześni mistrzowie, jak Martin Schongauer i Albrecht Dürer, wynieśli miedzioryt do wielkiej sztuki, a akwafortę i suchą igłę wynaleziono w piętnastowiecznych Niemczech, prawdopodobnie przez Mistrza Księgi Domowej i Daniela Hopfera.
Gdy po 1550 roku drzeworyt podupadł, wklęsłodruk zdominował zarówno grafikę artystyczną, jak i ilustrację książkową aż do połowy dziewiętnastego wieku. Do jego wielkich mistrzów należą Rembrandt, sławny z ekspresyjnych akwafort, i Francisco Goya, który w swoich dramatycznych cyklach używał akwatinty. W dziewiętnastym wieku czeski drukarz Karel Klíč opracował heliograwiurę, zdolną odtwarzać fotograficzne tony z trawionej płyty miedzianej. Więcej o grafikach, którzy ukształtowali te metody, przeczytasz w naszym artykule.
Wklęsłodruk a druk wypukły
Wklęsłodruk jest piękny, ale wymagający: potrzebuje metalowej płyty, specjalistycznych narzędzi, często kwasu, a przede wszystkim ciężkiej prasy walcowej, więc zwykle uprawia się go w dedykowanej pracowni. W Ritualis Press skupiamy się na jego przyjaźniejszym krewnym, druku wypukłym, który wymaga znacznie mniej sprzętu i żadnego kwasu. Jeśli pociąga cię grafika, linoryt i drzeworyt to najłatwiejsze punkty startu. Nasz przewodnik krok po kroku dla początkujących wprawi cię w ruch, a słowniczek wyjaśni każde pojęcie, które napotkasz po drodze.