Diepdruk is een van de grote families van de grafiek. De naam komt van het Italiaanse intagliare, insnijden, en dat is precies wat er gebeurt: het beeld wordt in een metalen plaat gesneden of geëtst, en de drukkende inkt zit in die verzonken lijnen, onder het oppervlak van de plaat. Daarin is het het exacte tegendeel van de hoogdruk, waar de inkt op het verhoogde oppervlak ligt. Diepdruk levert buitengewoon fijne lijnen en rijke, fluwelige tonen, en eeuwenlang was het de belangrijkste manier om gedetailleerde prenten en illustraties te maken.
Diepdruk versus hoogdruk
Diepdruk begrijp je het makkelijkst door het met de hoogdruk te vergelijken. Bij een hoogdruk zoals een houtsnede of een linosnede snijdt de kunstenaar de lege delen weg en inkt wat blijft staan, dus de inkt ligt bovenop. Diepdruk doet het omgekeerde: de kunstenaar snijdt de lijnen in de plaat, inkt de hele plaat en veegt dan het vlakke oppervlak schoon zodat de inkt alleen in de groeven blijft. Onder de grote druk van een rolpers wordt het vochtige papier in die groeven geperst en haalt de inkt eruit. Je herkent een diepdruk vaak aan de plaatrand, de in het papier geperste rand van de plaatkant, en aan inktlijnen die heel licht boven het vel uitkomen.
Hoe een diepdruk ontstaat
- Werk het beeld in een metalen plaat, meestal koper of zink, door het direct te snijden of met zuur te etsen.
- Dep stugge inkt over de hele plaat en druk die in elke ingesneden lijn.
- Veeg het vlakke oppervlak schoon met een stijve gaas, tarlatan genoemd, en werk met de hand af, zodat de inkt alleen in de holtes blijft.
- Leg een vel bevochtigd papier op de plaat en dek het af met vilten dekens.
- Haal plaat en papier samen onder zeer hoge druk door een rolpers, die het papier in de inktgevulde lijnen duwt en het beeld overbrengt.
De technieken van de diepdruk
Diepdruk is eigenlijk een groep verwante technieken, die kunstenaars vaak op één plaat combineren:
- Gravure - de lijnen worden met een scherp werktuig, de burijn, rechtstreeks in het metaal gesneden, wat schone, precieze sporen geeft.
- Ets - de plaat wordt met een zuurbestendige grond bedekt, het ontwerp wordt er met een naald doorheen getekend, en zuur bijt de blootgelegde lijnen in het metaal.
- Droge naald - de lijn wordt met een scherpe punt rechtstreeks in de plaat gekrast, wat een ruwe braam opwerpt die met een zachte, fluwelige rand drukt.
- Aquatint - een fijn harspoeder wordt op de plaat gesmolten en met zuur gebeten om brede toonvlakken te maken, van licht grijs tot diep zwart.
- Mezzotint - de hele plaat wordt eerst met een getande wieg ruw gemaakt en daarna plaatselijk teruggepolijst, zodat het beeld van donker naar licht wordt gewerkt.
Een korte geschiedenis
Diepdruk kwam voort uit de werkplaatsen van goud- en wapensmeden, die al lang versiering in metaal graveerden. De oudste bewaarde diepdrukken zijn Duitse speelkaarten in droge naald uit de late jaren 1430. Vroege meesters als Martin Schongauer en Albrecht Dürer verhieven de gravure tot hoge kunst, en de ets en de droge naald werden in het vijftiende-eeuwse Duitsland uitgevonden, waarschijnlijk door de Meester van het Huisboek en Daniel Hopfer.
Nadat de houtsnede rond 1550 afnam, beheerste de diepdruk zowel de kunstgrafiek als de boekillustratie tot het midden van de negentiende eeuw. Tot haar grote meesters horen Rembrandt, geroemd om zijn expressieve etsen, en Francisco Goya, die aquatint gebruikte voor zijn dramatische prentenreeksen. In de negentiende eeuw ontwikkelde de Tsjechische drukker Karel Klíč de fotogravure, die fotografische tonen van een geëtste koperplaat kon weergeven. Lees meer over de grafici die deze methoden vormgaven.
Diepdruk en hoogdruk
Diepdruk is prachtig maar veeleisend: het vraagt een metalen plaat, gespecialiseerd gereedschap, vaak zuur en vooral een zware rolpers, dus het wordt meestal in een eigen atelier beoefend. Bij Ritualis Press richten we ons op de vriendelijker neef, de hoogdruk, die veel minder uitrusting en geen zuur vraagt. Trekt de grafiek je aan, dan zijn de linosnede en de houtsnede de makkelijkste beginpunten. Onze stap-voor-stapgids voor beginners helpt je op weg, en het glossarium legt elk woord uit dat je onderweg tegenkomt.