Houtgravure is een techniek van de hoogdruk en een naaste verwant van de houtsnede. Zoals alle hoogdruk drukt ze van een verhoogd oppervlak: de kunstenaar snijdt de lijnen en vlakken weg die wit moeten blijven, inkt wat overblijft en perst het op papier. Wat houtgravure onderscheidt, is dat het beeld in het harde kopshout wordt gegraveerd met een fijn metalen werktuig, de burijn, wat buitengewoon fijne, scherpe en gedetailleerde lijnen toelaat, veel fijner dan een houtsnede kan vasthouden.
Houtgravure versus houtsnede
De twee technieken lijken op elkaar en zijn makkelijk te verwarren, en een groot deel van de negentiende eeuw werden de woorden zelfs door elkaar gebruikt, maar het verschil zit in het blok en het gereedschap. Een houtsnede wordt in het langshout gesneden, de lange plankzijde, in de richting van de nerf, met messen en gutsen; ze past bij krachtige vormen en sterke, grafische sporen. Houtgravure gebruikt daarentegen het kopshout, een dwarsdoorsnede van het uiteinde van de stam of tak, dat dicht is en geen nerfrichting heeft. Bewerkt met een scherpe burijn neemt dit harde oppervlak haarfijne lijnen en delicate schaduw in elke richting op. Kortom: een houtsnede is krachtig en in de richting van de nerf gesneden, terwijl een houtgravure fijn is en in het kopshout gegraveerd. Beide horen tot dezelfde familie van de hoogdruk.
Hoe een houtgravure ontstaat
- Begin met een glad, gepolijst blok kopshout, van oudsher palmhout, op letterhoogte gesneden zodat het ook naast tekst gedrukt kan worden.
- Graveer het ontwerp met een burijn en andere gravures en snijd alles weg wat wit moet drukken. Omdat de lijnen zo fijn zijn, wordt het beeld meestal van donker naar licht opgebouwd.
- Rol een dunne, gelijkmatige laag hoogdrukinkt over het verhoogde oppervlak met een roller.
- Druk met de hand met een baren of, zoals traditioneel, op een pers naast de letters.
De witlijntechniek
Omdat de graveur de lijnen weghaalt die wit blijven, wordt houtgravure vaak als een witlijn-beeld gewerkt: in plaats van zwarte lijnen te tekenen, tekent de kunstenaar eigenlijk met licht en snijdt lichtgevende witte lijnen en texturen uit een donker veld. Thomas Bewick, die de techniek vervolmaakte, behandelde deze witte insnijdingen als een tekenmiddel op zich en bouwde zachte grijzen en lichtende hoogsels op die geen houtsnede kon evenaren.
Een korte geschiedenis
Houtgravure werd aan het einde van de achttiende eeuw in Engeland ontwikkeld door Thomas Bewick (1753-1828), meestal beschouwd als de grondlegger van deze kunst. Zijn prachtig geobserveerde A History of British Birds (1797-1804) liet zien wat het kopshout kon. Omdat de blokken op letterhoogte waren en duizenden bijna gelijke afdrukken met weinig slijtage konden drukken, werd houtgravure de belangrijkste manier om boeken en kranten te illustreren gedurende de hele negentiende eeuw: zo werden de gravures van Gustave Doré en de enorme productie van de geïllustreerde pers gedrukt, vaak met teams van graveurs die elk een klein vierkant van een groot blok bewerkten.
Toen rond 1900 de fotografische reproductie de overhand kreeg, verbleekte de commerciële houtgravure, maar kunstenaars bliezen haar nieuw leven in als kunstmedium. In Groot-Brittannië werd in 1920 de Society of Wood Engravers opgericht, en graveurs als Eric Gill, Eric Ravilious, Tirzah Garwood, Gwen Raverat, Clare Leighton en Agnes Miller Parker maakten er een van de meest bewonderde grafiektechnieken van de twintigste eeuw van. Lees meer over de grafici die het medium vormgaven.
Gereedschap en materiaal
Houtgravure vraagt enkele gespecialiseerde gereedschappen, maar de uitrusting is compact:
- Een gepolijst kopshoutblok, van oudsher palmhout, of citroenhout, kersen of esdoorn, vierkant en op letterhoogte gesneden.
- Een set graveergereedschap: een burijn, plus spitsstekers, gutsbeitels en toonstekers voor verschillende lijnen en texturen.
- Een roller en stugge hoogdrukinkt om het oppervlak gelijkmatig in te inkten.
- Een baren of een pers voor stevige, gelijkmatige druk, en glad, hard gelijmd papier dat het fijne detail opvangt.
Zo begin je met houtgravure
Houtgravure is een van de veeleisender hoogdruktechnieken: de kopshoutblokken zijn hard en kostbaar, en de burijns vragen oefening. Ben je nieuw in de grafiek, dan is het zeker de moeite waard eerst met een linosnede of een houtsnede te beginnen. Onze stap-voor-stapgids voor beginners en een eenvoudige blokdrukstempel leren dezelfde inkt- en drukvaardigheden op zachter, goedkoper materiaal. Van daaruit kun je doorgroeien naar drukpersen en benodigdheden, de hoogdruk als geheel verkennen en het glossarium bij de hand houden voor elk nieuw woord.